Wprowadzenie zasad ograniczających korzystanie z telefonów w szkołach budzi wiele emocji. Jedni wskazują na konieczność ochrony koncentracji uczniów, inni podkreślają edukacyjny potencjał technologii i potrzebę nauczenia młodych ludzi odpowiedzialnego korzystania z urządzeń cyfrowych.
Najważniejsze pytanie nie brzmi więc wyłącznie „czy telefon powinien być zakazany w szkole”, tylko raczej: czy ograniczenie dostępu do smartfonów poprawia warunki do nauki i koncentracji, i jak powinno być wdrożone, żeby rzeczywiście działało.
Badania naukowe dostarczają coraz więcej danych na ten temat, choć nie uzasadniają prostego stwierdzenia, że każdy smartfon zawsze i w każdych warunkach obniża wyniki ucznia. Pokazują natomiast, że niekontrolowane korzystanie ze smartfonów, przełączanie uwagi, powiadomienia oraz sama obecność urządzenia mogą wiązać się z pogorszeniem niektórych aspektów funkcjonowania poznawczego i uczenia się. Jednocześnie badania dotyczące skuteczności szkolnych zakazów wskazują, że odpowiednio wdrożone ograniczenie telefonów może poprawiać wyniki edukacyjne, szczególnie u uczniów osiągających wcześniej słabsze rezultaty.
1. Czy zakaz telefonów w szkole poprawia wyniki uczniów?
Jednym z najczęściej cytowanych badań dotyczących tego problemu jest praca Louisa-Philippe’a Belanda i Richarda Murphy’ego „Ill Communication: Technology, Distraction & Student Performance”, opublikowana w Labour Economics. Badacze analizowali szkoły w Anglii, łącząc informacje o obowiązujących w nich zasadach dotyczących telefonów z danymi dotyczącymi wyników uczniów, i zastosowali metodę różnicy w różnicach (difference-in-differences), żeby ocenić zmiany wyników po wprowadzeniu zakazów.
Wyniki wskazały na wzrost wyników egzaminacyjnych po wprowadzeniu zakazu telefonów o około 0,07 odchylenia standardowego, napędzany przede wszystkim przez uczniów osiągających wcześniej najsłabsze wyniki.
Ograniczenie telefonów nie musi więc przynosić identycznych korzyści wszystkim uczniom — w tym badaniu szczególnie dużo zyskiwali ci, którzy wcześniej radzili sobie słabiej. Nie znaczy to jednak, że każdy zakaz w każdej szkole automatycznie przyniesie taki sam efekt: badanie dotyczyło konkretnego systemu edukacyjnego, konkretnych szkół i konkretnego sposobu wdrażania polityki.
Źródło: Beland & Murphy – Ill Communication: Technology, Distraction & Student Performance
2. Smartfon a wyniki w nauce – co pokazują nowsze badania?
Innym podejściem jest badanie związku pomiędzy problematycznym korzystaniem ze smartfona a osiągnięciami akademickimi. W 2024 r. opublikowano systematyczny przegląd i metaanalizę 29 badań obejmujących 48 490 uczestników. Autorzy stwierdzili mały, ale statystycznie istotny ujemny związek pomiędzy problematycznym używaniem smartfonów a osiągnięciami akademickimi (r = −0,110), tendencyjnie większy w próbach obejmujących uczniów szkół podstawowych i średnich.
Trzeba tu zachować właściwą interpretację: to badanie pokazuje związek, a nie dowodzi, że smartfon sam w sobie powoduje słabsze wyniki. Na osiągnięcia ucznia wpływają też motywacja, warunki domowe, samoregulacja, sen, zdrowie psychiczne, sposób nauki czy środowisko szkolne. Właściwy wniosek brzmi więc: problematyczne korzystanie ze smartfona wiąże się z gorszymi wynikami akademickimi, ale nie oznacza to, że każda forma korzystania ze smartfona jest szkodliwa.
3. Multitasking – dlaczego telefon podczas nauki może przeszkadzać?
Jednym z najlepiej udokumentowanych problemów jest task switching, czyli przełączanie uwagi pomiędzy zadaniami. Uczeń może jednocześnie słuchać nauczyciela, wykonywać zadanie, czytać wiadomość, sprawdzać powiadomienie i odpowiadać na komunikat – z punktu widzenia funkcjonowania poznawczego nie oznacza to jednak wykonywania wszystkich tych czynności równocześnie z pełną efektywnością.
Badanie Rosen, Lim, Carrier i Cheever analizowało wpływ wiadomości tekstowych podczas wykładu, w tym konsekwencje otrzymywania i wysyłania wiadomości w czasie zajęć. Problem nie polega więc wyłącznie na czasie spędzonym na patrzeniu w ekran – istotne jest również samo przełączenie uwagi z zadania edukacyjnego na urządzenie.
4. Powiadomienia mogą zakłócać uczenie się
Szczególnym problemem są powiadomienia. W eksperymencie opublikowanym w 2022 r. badacze sprawdzali, czy powiadomienia ze smartfona wpływają na uczenie się podczas krótkiego wykładu – uczestnicy korzystali podczas wykładu z prostych gier na smartfonie, a w jednej z grup pojawiały się powiadomienia typu push.
Autorzy stwierdzili, że otrzymywanie powiadomień wiązało się z niższymi wynikami w teście wiedzy. Co istotne, uczestnicy sami nie oceniali swojej efektywności jako wyraźnie gorszej, co pokazuje, że subiektywne poczucie koncentracji nie zawsze odpowiada obiektywnemu wynikowi. Uczeń nie musi więc przez kilka minut korzystać z mediów społecznościowych, żeby urządzenie wpłynęło na przebieg nauki – sam bodziec może wystarczyć do przerwania toku zadania. Warto jednak pamiętać, że było to badanie eksperymentalne na studentach, a jego warunki nie były identyczne z typową lekcją szkolną.
5. Czy telefon rozprasza nawet wtedy, gdy uczeń go nie używa?
To jedno z najbardziej interesujących zagadnień w badaniach nad smartfonami. W 2017 r. Ward, Duke, Gneezy i Bos opublikowali badanie „Brain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity”, sprawdzając, czy sama obecność własnego smartfona wpływa na zasoby poznawcze. Uczestnicy wykonywali zadania wymagające m.in. pamięci roboczej i inteligencji płynnej, a ich smartfon znajdował się w różnych miejscach.
Autorzy stwierdzili, że sama obecność własnego urządzenia może ograniczać dostępną pojemność poznawczą, nawet gdy uczestnik skutecznie powstrzymuje się od korzystania z telefonu. Badanie to stało się jednym z najbardziej znanych eksperymentów dotyczących tzw. efektu „brain drain”, choć nie należy wyciągać z niego zbyt daleko idącego wniosku, że każdy telefon w plecaku automatycznie obniża koncentrację każdego ucznia — późniejsze badania pokazały, że wielkość tego efektu może się różnić w zależności od warunków eksperymentu.
6. Czy „Brain Drain” rzeczywiście istnieje?
W 2023 r. opublikowano metaanalizę badań dotyczących wpływu używania i obecności smartfonów na funkcjonowanie poznawcze. Autorzy przeanalizowali 22 badania i 43 efekty dotyczące pamięci, uwagi oraz ogólnego funkcjonowania poznawczego. Łączny efekt był ujemny i statystycznie istotny (g = −0,14), przy jednoczesnej istotnej heterogeniczności wyników – silniejszy dla pamięci niż dla uwagi i ogólnego funkcjonowania poznawczego.
To ważne uzupełnienie badania Ward: wyniki metaanalizy wspierają hipotezę, że smartfony mogą negatywnie wpływać na niektóre aspekty funkcjonowania poznawczego, ale jednocześnie pokazują, że efekt nie jest jednakowy we wszystkich badaniach i dla wszystkich funkcji. Poprawne naukowo sformułowanie brzmi więc: istnieją dowody na to, że obecność lub korzystanie ze smartfona może rozpraszać i obciążać niektóre procesy poznawcze, ale wielkość tego efektu zależy od kontekstu.
Źródło: Böttger, Poschik & Zierer – Does the Brain Drain Effect Really Exist? A Meta-Analysis
7. Co mówią przeglądy badań nad smartfonami i poznaniem?
Wilmer, Sherman i Chein dokonali przeglądu badań dotyczących związku pomiędzy korzystaniem ze smartfonów a funkcjonowaniem poznawczym — uwagą, pamięcią, multitaskingiem, odraczaniem gratyfikacji i codziennym funkcjonowaniem poznawczym. Autorzy podkreślają, że istnieją przesłanki wskazujące na negatywne związki pomiędzy określonymi wzorcami korzystania ze smartfonów a funkcjonowaniem poznawczym, ale literatura nie jest wystarczająco rozwinięta, żeby formułować kategoryczne wnioski dotyczące wszystkich obszarów. Smartfon nie jest więc z definicji urządzeniem szkodliwym — może być narzędziem edukacyjnym, jeśli jego używanie odpowiada celowi lekcji i sytuacji.
Źródło: Wilmer, Sherman & Chein – Smartphones and Cognition: A Review of Research
8. Smartfon może być również narzędziem edukacyjnym
Technologia cyfrowa nie jest sama w sobie problemem. Smartfony i inne urządzenia mogą wspierać wyszukiwanie informacji, dostęp do materiałów edukacyjnych, pracę projektową, aplikacje edukacyjne i komunikację w ramach procesu nauczania. OECD analizowało wpływ technologii cyfrowych na edukację i wyniki uczniów w raporcie „Students, Computers and Learning: Making the Connection”, podkreślając zarówno możliwości technologii, jak i znaczenie sposobu jej wykorzystania w procesie edukacyjnym.
Skuteczna polityka szkoły nie musi więc zakładać, że technologia jest zła – może zamiast tego zakładać, że urządzenie jest dostępne wtedy, gdy służy celowi edukacyjnemu, i niedostępne wtedy, gdy nie jest potrzebne.
Źródło: OECD – Students, Computers and Learning: Making the Connection
9. Dlaczego sam zakaz zapisany w regulaminie może nie wystarczyć?
Samo zapisanie zasady „na lekcji nie wolno korzystać z telefonu” nie rozwiązuje automatycznie problemu. W praktyce nauczyciel może spotkać się z sytuacją, w której telefon leży w kieszeni lub plecaku, uczeń korzysta z niego pod ławką, urządzenie pozostaje dostępne po przerwie, przychodzi powiadomienie, smartwatch nadal pokazuje wiadomości, a różni nauczyciele egzekwują zasady w różny sposób. W takim modelu skuteczność systemu zależy w dużym stopniu od ciągłej kontroli zachowania uczniów, co może oznaczać dodatkowe obciążenie dla nauczycieli i więcej sytuacji konfliktowych.
10. Zakaz telefonu a fizyczne ograniczenie dostępu
Można wyróżnić dwa podstawowe modele. W pierwszym telefon pozostaje przy uczniu, ale uczeń ma obowiązek go nie używać – to zasada zachowania. W drugim telefon zostaje umieszczony w rozwiązaniu, które uniemożliwia jego bieżące używanie podczas lekcji – fizyczne ograniczenie dostępu.
Drugi model nie zastępuje regulaminu, ale zmienia warunki jego egzekwowania. Zamiast wymagać od ucznia ciągłego powstrzymywania się od sięgania po urządzenie, szkoła może fizycznie ograniczyć możliwość korzystania z niego.
11. Telefon w plecaku – czy to wystarczy?
W wielu szkołach obowiązuje zasada, że telefon ma być wyłączony i schowany w plecaku. Takie rozwiązanie może działać, jeżeli uczniowie przestrzegają zasad, ale ma ograniczenie: urządzenie pozostaje łatwo dostępne i uczeń może je wyjąć w dowolnym momencie.
Badania dotyczące obecności smartfona pokazują też, że samo pozostawienie własnego telefonu w pobliżu może mieć wpływ na niektóre procesy poznawcze – choć nie oznacza to, że telefon w każdym plecaku spowoduje zauważalny spadek koncentracji. Oznacza raczej, że fizyczne oddalenie urządzenia jest jednym z rozwiązań, które szkoła może wykorzystać, żeby ograniczyć jego potencjalny wpływ na uwagę.
12. Smartwatch w szkole – kolejny problem z urządzeniami cyfrowymi
Debata dotycząca telefonów w szkołach często pomija jedno urządzenie: smartwatch. Inteligentny zegarek może pełnić część funkcji komunikacyjnych smartfona – wyświetlać wiadomości i powiadomienia, informować o połączeniach, współpracować ze smartfonem czy umożliwiać korzystanie z aplikacji. Z punktu widzenia szkoły ma to znaczenie, bo uczeń może otrzymać komunikat bez wyjmowania telefonu z kieszeni – smartwatch jest bezpośrednio na nadgarstku, wystarczy spojrzenie na ekran. Brak połączenia smartwatcha z telefonem często nie zmienia sytuacji, ponieważ wiele urządzeń posiada niezależne karty SIM.
13. Smartwatch na lekcji – dlaczego warto go uwzględnić?
Jeżeli celem szkolnych zasad jest ograniczenie cyfrowych rozpraszaczy, polityka obejmująca wyłącznie smartfony może pozostawiać lukę: uczeń może mieć telefon schowany, ale smartwatch nadal na ręce, i nadal otrzymywać komunikaty.
Nie oznacza to, że smartwatch został naukowo dowiedziony jako urządzenie powodujące taki sam efekt poznawczy jak smartfon – dowody dotyczące smartwatchy w środowisku szkolnym są znacznie mniej rozwinięte. Jest jednak prosty argument organizacyjny: jeżeli szkoła chce ograniczyć dostęp do prywatnych urządzeń komunikacyjnych podczas lekcji, warto uwzględnić również smartwatche.
14. Smartfon i smartwatch – jedno rozwiązanie
Uwzględnienie smartwatchy w zasadach szkoły rodzi praktyczne pytanie: co zrobić z dwoma urządzeniami naraz? W przypadku Strefy Offline nie jest konieczne stosowanie dwóch oddzielnych rozwiązań. Etui Strefa Offline zostało zaprojektowane w sposób dostosowany do współczesnych realiów, a jego rozmiar pozwala umieścić w nim jednocześnie telefon i smartwatch. Uczeń może przed rozpoczęciem zajęć włożyć do etui oba urządzenia, które pozostają przy nim, ale nie są dostępne do bieżącego korzystania podczas lekcji. Dzięki temu szkoła może zastosować jedną procedurę dla dwóch urządzeń zamiast tworzyć oddzielne zasady dla telefonu i zegarka.
15. Czy smartwatch powinien być objęty szkolnym zakazem?
Zgodnie z przepisami Prawa oświatowego, ograniczenie dotyczy wszystkich osobistych urządzeń komunikacyjnych, w tym smartwatchy z funkcją komunikacji lub nagrywania dźwięku lub obrazu.
16. Co powinien obejmować skuteczny system?
Dobrze zaprojektowany system ograniczania urządzeń cyfrowych łączy zwykle kilka elementów: jasne zasady (uczeń wie, kiedy urządzenie musi zostać odłożone, jakie urządzenia obejmuje zasada, kiedy może z niego korzystać i jakie są wyjątki), spójne egzekwowanie przez wszystkich nauczycieli, fizyczne ograniczenie dostępu tam, gdzie samo polecenie „nie używaj” bywa mniej skuteczne, uwzględnienie smartwatchy, jeśli problemem są prywatne urządzenia komunikacyjne, oraz jasne wyjątki uwzględniające potrzeby zdrowotne, dostępność czy inne indywidualne sytuacje ucznia.
17. Czy ograniczenie telefonów działa na wszystkich uczniów tak samo?
Nie – to jeden z najciekawszych wniosków z badania Belanda i Murphy’ego. Efekt wprowadzenia zakazu telefonów był w nim szczególnie widoczny wśród uczniów osiągających wcześniej słabsze wyniki, a autorzy wskazują, że ograniczenie telefonów może być sposobem na zmniejszenie nierówności edukacyjnych. Szkolna polityka dotycząca telefonów nie musi więc być wyłącznie polityką dyscyplinarną, lecz może być też elementem projektowania środowiska sprzyjającego nauce.
18. Zakaz czy system?
Najważniejszy wniosek nie brzmi „każda szkoła powinna całkowicie zakazać telefonów”. Bardziej trafne pytanie brzmi: jak zaprojektować środowisko szkolne, żeby urządzenia cyfrowe niepotrzebnie nie konkurowały z lekcją o uwagę ucznia? W zależności od placówki może to oznaczać całkowity zakaz korzystania z telefonów, zakaz tylko podczas lekcji, ograniczenie korzystania podczas przerw, kontrolowane wykorzystanie urządzeń w celach edukacyjnych, przechowywanie telefonów, zamykane etui, albo objęcie zasadami również smartwatchy.
Nie ma jednego modelu odpowiedniego dla każdej szkoły. Jest za to wspólny problem: łatwo dostępne urządzenie cyfrowe może konkurować z nauczycielem, zadaniem i relacjami społecznymi o uwagę ucznia.
19. Strefa Offline – telefon i smartwatch w jednym etui
Jednym ze sposobów organizacji systemu jest wykorzystanie zamykanych etui magnetycznych Strefa Offline. Uczeń umieszcza urządzenie w etui, które pozostaje zamknięte do momentu odblokowania. Rozwiązanie pozwala szkole ograniczyć dostęp do telefonu podczas lekcji i możliwość korzystania ze smartfona pod ławką, objąć procedurą również smartwatch, uniknąć zbierania telefonów do wspólnego depozytu i wdrożyć jednolitą procedurę dla wszystkich uczniów.
Rozmiar etui Strefa Offline pozwala na jednoczesne umieszczenie w nim telefonu i smartwatcha, więc szkoła może zastosować jedno rozwiązanie zarówno do telefonu, jak i inteligentnego zegarka.
20. Co naprawdę wynika z badań?
Badania nie uzasadniają stwierdzenia, że każdy telefon obniża wyniki każdego ucznia. Obraz naukowy jest bardziej precyzyjny: zakaz telefonów w analizowanych szkołach wiązał się ze wzrostem wyników uczniów, szczególnie wśród osiągających wcześniej słabsze rezultaty; problematyczne korzystanie ze smartfonów wiąże się z gorszymi osiągnięciami akademickimi; korzystanie z telefonu podczas nauki może prowadzić do przełączania uwagi i pogorszenia procesu uczenia się; powiadomienia mogą obniżać wyniki w zadaniach związanych z uczeniem się; istnieją dowody eksperymentalne na wpływ samej obecności własnego smartfona na niektóre zasoby poznawcze; metaanaliza badań dotyczących „brain drain” znalazła ogólny ujemny efekt obecności lub używania smartfonów na wybrane miary funkcjonowania poznawczego, przy jednoczesnej dużej heterogeniczności wyników. Literatura naukowa nie uzasadnia jednak twierdzenia, że smartfon jest zawsze szkodliwy lub że każda forma jego użycia pogarsza naukę.
Wniosek dla szkoły jest więc bardziej praktyczny niż ideologiczny: jeżeli telefon nie jest potrzebny do realizacji celu edukacyjnego, ograniczenie jego dostępności może być sposobem na ochronę warunków do nauki.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zakaz telefonów w szkole poprawia wyniki uczniów? Badanie Belanda i Murphy’ego wykazało wzrost wyników po wprowadzeniu zakazu telefonów o około 0,07 odchylenia standardowego, szczególnie widoczny wśród uczniów osiągających wcześniej słabsze wyniki. Nie oznacza to jednak, że każdy zakaz przyniesie identyczny efekt w każdej szkole.
Czy telefon rozprasza ucznia, gdy nie jest używany? Badania wskazują, że sama obecność własnego smartfona może wpływać na niektóre zasoby poznawcze. Metaanaliza z 2023 r. również znalazła ogólny ujemny efekt, choć wyniki między badaniami były zróżnicowane.
Czy telefon w plecaku jest lepszy niż telefon na ławce? Fizyczne oddalenie telefonu może ograniczać jego potencjalny wpływ na uwagę, ale nie można stwierdzić, że każdy telefon w plecaku automatycznie pogarsza koncentrację.
Czy powiadomienia wpływają na naukę? Badania eksperymentalne wskazują, że powiadomienia mogą pogarszać wyniki uczenia się.
Czy smartfon zawsze jest szkodliwy w szkole? Nie. Smartfon może być narzędziem edukacyjnym – problemem jest przede wszystkim sposób, cel i kontekst jego używania.
Czy smartwatch może rozpraszać ucznia? Smartwatch może wyświetlać wiadomości, powiadomienia i informacje o połączeniach bez konieczności wyjmowania telefonu, dlatego szkoła chcąca ograniczyć cyfrowe rozpraszacze powinna rozważyć uwzględnienie smartwatchy w swoich zasadach. Baza badań dotyczących smartwatchy w środowisku szkolnym jest jednak znacznie mniejsza niż w przypadku smartfonów, więc nie należy automatycznie przenosić na nie tych samych wniosków.
Czy smartwatch powinien być objęty zakazem telefonu? Jeżeli celem szkoły jest ograniczenie prywatnych urządzeń komunikacyjnych podczas lekcji, objęcie smartwatchy tymi samymi zasadami może zapewnić większą spójność systemu.
Czy etui Strefa Offline mieści smartwatch? Tak – rozmiar etui Strefa Offline pozwala na umieszczenie w nim jednocześnie telefonu i smartwatcha.
Czy szkoła musi całkowicie zakazać telefonów? Nie. Szkoła może wybrać różne modele, od całkowitego ograniczenia po kontrolowane wykorzystanie urządzeń w celach edukacyjnych. Kluczowe są jasne zasady, spójne egzekwowanie i odpowiednie ograniczenie dostępu do urządzeń wtedy, gdy nie są potrzebne.
Materiały źródłowe i badania
- Beland, L.-P., & Murphy, R. (2016). Ill Communication: Technology, Distraction & Student Performance. Labour Economics, 41, 61–76. ScienceDirect
- Ward, A. F., Duke, K., Gneezy, A., & Bos, M. W. (2017). Brain Drain: The Mere Presence of One’s Own Smartphone Reduces Available Cognitive Capacity. Journal of the Association for Consumer Research, 2(2). University of Chicago Press
- Böttger, T., Poschik, M., & Zierer, K. (2023). Does the Brain Drain Effect Really Exist? A Meta-Analysis. Behavioral Sciences, 13(9), 751. PubMed Central
- Paterna, A. et al. (2024). Problematic smartphone use and academic achievement: A systematic review and meta-analysis. Journal of Behavioral Addictions, 13(2), 313–326. PubMed
- Rosen, L. D., Lim, A. F., Carrier, L. M., & Cheever, N. A. (2011). An Empirical Examination of the Educational Impact of Text Message-Induced Task Switching in the Classroom. Publikacja
- Graben, K., Doering, B. K., & Barke, A. (2022). Receiving push-notifications from smartphone games reduces students learning performance in a brief lecture: An experimental study. Computers in Human Behavior Reports, 5, 100170. ScienceDirect
- Wilmer, H. H., Sherman, L. E., & Chein, J. M. (2017). Smartphones and Cognition: A Review of Research Exploring the Links between Mobile Technology Habits and Cognitive Functioning. Frontiers in Psychology, 8, 605. Frontiers in Psychology
- OECD (2015). Students, Computers and Learning: Making the Connection. OECD
Rozwiązanie dla szkół
Strefa Offline oferuje zamykane etui magnetyczne przeznaczone do organizacji korzystania z telefonów w szkole. Rozwiązanie pozwala ograniczyć dostęp do telefonu podczas lekcji i możliwość korzystania ze smartfona pod ławką, objąć jednym rozwiązaniem telefon i smartwatch, uniknąć konieczności zbierania telefonów do wspólnego depozytu i wdrożyć jednolitą procedurę dla uczniów. Etui Strefa Offline jest odpowiednio duże, żeby pomieścić jednocześnie telefon i smartwatch, dzięki czemu szkoła może objąć zasadami nie tylko smartfony, ale szerzej — osobiste urządzenia elektroniczne, które mogą konkurować z lekcją o uwagę ucznia.
Zobacz też: Etui na telefon, szafka czy depozyt? Porównanie rozwiązań dla szkół
Etui dla szkół – Strefa Offline
Autor: Zespół Strefy Offline
